1925 yılında Rıza Şah Pehlevi tarafından temelleri atılan hanedan, İran’ı Orta Çağ karanlığından çıkarma iddiasıyla yola çıktı. 1941’de tahta geçen oğlu Muhammed Rıza Pehlevi, "Beyaz Devrim" reformlarıyla sanayileşmeyi, toprak reformunu ve kadın haklarını hızlandırdı.
PEHLEVİ HANEDANI: MODERNİZMİN OTORİTER YÜZÜ
1941’de tahta geçen Muhammed Rıza Pehlevi, Beyaz Devrim reformlarıyla sanayileşmeyi, toprak reformunu ve kadın haklarını hızlandırdı. Ancak bu modernleşme hamlesi, halkın geniş kesimlerini kucaklamak yerine, Batı tarzı tüketime odaklı bir elit tabaka yarattı. Petrol gelirlerinin adil dağıtılmaması ve Şah’ın gizli servisi SAVAK aracılığıyla uyguladığı sert baskılar, hanedan için sonun başlangıcını hazırladı.
DEVRİM NASIL BAŞARIYA ULAŞTI?
1979 Devrimi, sanılanın aksine başlangıçta sadece dini bir hareket değildi. Şah’ın despotik yönetimine karşı birleşen liberaller, sol örgütler, işçi sendikaları ve çarşı esnafı (Bazariler), devrimin motor gücü oldu. Ayetullah Humeyni’nin sürgünden gönderdiği ses kasetleri, devlet kontrolündeki medyayı aşarak kitlelere ulaştı. 1978'in son aylarında ülke çapındaki genel grevler ekonomiyi durma noktasına getirdi. Ordu, halka ateş açmayı reddedip tarafsızlığını ilan edince, Şah 16 Ocak 1979'da ülkeyi terk etti. Bu boşluğu iyi organize olan İslamcı kanat doldurdu ve kısa sürede diğer grupları tasfiye ederek iktidarı tekelleştirdi.
ATATÜRK BAŞARDI, PEHLEVİ NEDEN BAŞARAMADI?
Pehlevi’nin modernleşme çabaları ile Atatürk Türkiye’si arasındaki en büyük fark, reformların toplumsal tabana yayılma biçiminde gizliydi. Atatürk reformları, bir kurtuluş savaşı zaferinin meşruiyeti üzerine inşa edildi ve halkla organik bir bağ kuran geniş bir kadro hareketiyle (Halk Evleri, Köy Enstitüleri vb...) Anadolu'ya yayıldı.
İran'da ise reformlar tepeden inme ve halkın dini hassasiyetleriyle doğrudan çatışan bir üslupla uygulandı. Türkiye’de din ve devlet işleri laiklik ilkesiyle ayrılırken, Pehlevi yönetimi ulemayı (din sınıfını) tamamen dışlayarak onları güçlü bir muhalefet odağı haline getirdi. Ayrıca Türkiye’nin kurumsallaşmış bir devlet geleneğine dayanması, reformların kişiye bağlı kalmamasını sağladı; oysa İran'da her şey Şah’ın şahsına ve ordunun sadakatine endeksli kaldı.
SOSYOLOJİK DÖNÜŞÜMÜN DERİN İZLERİ
Devrim sonrası İran’da sosyolojik yapı, resmi devlet ideolojisi ile toplumsal gerçeklik arasında derin bir yarığa dönüştü. Şeriat kurallarının kamusal alana hakim olması, özellikle eğitimli şehirli nüfusun yeraltı bir kültür geliştirmesine yol açtı. Bugün İran toplumu, devletin muhafazakar taleplerine karşın, okuma-yazma oranının yüksekliği ve dijital dünyayla kurduğu güçlü bağla modern bir kimliği savunmaya devam ediyor. Bu sosyolojik gerilim, güncel protestoların da temel dinamiğini oluşturuyor.
DEVRİM MUHAFIZLARI KORUYUCULUĞUNDA YENİ DÖNEM
1979 sonrasında İran, sadece bir yönetim biçimi değiştirmedi; adeta toplumsal genetiğini yeniden yazdı. Şah’ı devirmek için sokaklarda omuz omuza çarpışan liberaller, solcu entelektüeller ve üniversiteli gençler için zafer sarhoşluğu kısa sürdü. Tarihin en eski kuralı İran’da bir kez daha tekerrür etti ve devrim, kendi evlatlarını yedi.
İslam Cumhuriyeti’nin ilanıyla birlikte, başlangıçtaki o geniş koalisyon hızla dağıtıldı; rejim, kendisine destek veren seküler ve sol grupları kısa sürede tasfiye ederek iktidarı teokratik bir yapıda tekelleştirdi. Bu süreçte kurulan Devrim Muhafızları (Pasdaran), sadece askeri bir güç değil, aynı zamanda ekonominin ve siyasetin tüm damarlarına sızan devasa bir holdinge dönüştü. Bugün İran’daki sosyolojik gerilimin temelinde, devrimi yapan heterojen halk kitlesi ile o devrimin meyvelerini toplayan ve kurumsallaşan bu dar ideolojik elit arasındaki derin uçurum yer alıyor.
