Çok değil 10 gün önce voleybolda bir Türk derbisine ev sahipliği yaptık. VakıfBank Kadın Voleybol Takımı ile Eczacıbaşı Dynavit İtalyan rakiplerini yenerek finalde bizlere voleybol resitali sundu. Ülker Spor Arena’da gerçekleşen bu voleybol gecesinde gülen taraf 7. kez Avrupa’nın zirvesine adını yazdıran Vakıfbank oldu.
Tabii konumuz Vakıfbank’ın kazandığı kupalar, Eczacıbaşı’nı yenerek şampiyon olması değil. Konumuz Vakıfbank benchinde gözümüze çarpan o “pembe yastık.”
Dikkatli bakanlarımız VakıfBank benchinde bir pembe yastık gördü. Son final maçında kaptan Zehra’nın o yastığı elinde salladığına şahit olduk. Neydi bu pembe yastığın hikmeti?
Şampiyonluk sonu Kaptan Zehra Güneş’e pembe yastık soruldu ve Zehra bu soruya şöyle cevap verdi;
NERDEN ÇIKTI BU YASTIK?
Zehra Güneş, bu fikrin aslında takımın liberosu Ayça Aykaç’tan çıktığını belirtti. Maçın stresi ile oyuncuların bazen çok sinirlendiğini, bu negatif enerjiyi ve öfkeyi atmak için yastığa bağırdıklarını anlattı. Takıma uğurlu geldiğine inandıkları bu yastık, Şampiyonlar Ligi kupasına giden yolda oyuncuların duygusal bir supabı haline geldi.
MAÇ İÇİNDE STRESİ AZALTMAYA YARAR MI?
Bu açıklamanın ardından biz de merak ettik ve Sporda Psikolojik Performans Danışmanı Nazlıcan Eftelya Toprak konuyla ilgili sorularımızı ilettik;
***Şampiyonlar Ligi’nde Vakıfbank ve Eczacıbaşı arasında oynanan Türk finaline şahit olduk. 2 gün süren aslında tam bir mücadele ve sinir sistemi yönetimiydi. Öncelikle sen 2 gün süren final fouru nasıl değerlendiriyorsun?
Bu final, yalnızca fiziksel ve teknik bir mücadele değil aynı zamanda sinir sistemi yönetimi ve stres toleransının zirveye çıktığı bir psikolojik mücadele maçıydı. Bize Türk finali izleten VakıfBank ve Eczacıbaşı gibi iki dev takımın karşılaştığı böylesi yüksek baskılı bir ortamda, sporcuların optimum uyarılmışlık seviyesini korumaları en kritik faktördü.
İki gün süren bu yoğun maratonda kazanan sporcular, karar verme süreçlerini ve dikkat odaklarını baskı altında tutabilmeleri ile de öne çıktı. Maç içerisinde yaşanan skor dalgalanmaları, sporcuların duygu durumlarında ani iniş çıkışlara neden olur. VakıfBank’ın bu süreci başarıyla yönetmesi; sadece teknik kapasitelerinin değil, aynı zamanda bilişsel esnekliklerinin ve takım içi dayanışmalarının ne kadar yüksek olduğunun bir göstergesidir.
***Bir süredir Vakıfbank benchinde yer alan pembe yastık var. Zehra Güneş 7. Kupa maçından sonra bunun bir sinirlendiklerinde kullandıkları yastık olduğunu açıkladı. Bir spor psikoloğu olarak bu nasıl bir etki verir
Zehra Güneş'in bahsettiği bu yastık, spor psikolojisi literatüründe bir psikolojik çapa ve somatik regülasyon aracı olarak değerlendirilebilir. Yüksek stresli anlarda sporcuların otonom sinir sistemleri (özellikle sempatik sistem) aşırı aktif hale gelir ve bu da öfke, hayal kırıklığı veya yoğun kaygı olarak dışa vurur.
Bu yastığa bağırmak veya onu sıkmak:
- Fiziksel bir boşalım (katarsis) sağlar: Birikmiş enerjinin ve öfkenin somut bir objeye aktarılmasına olanak tanır.
- Duygu regülasyonuna destek olur: Negatif duyguları içselleştirip oyuna yansıtmak yerine, dışarıdaki bir nesneye yönlendirerek sporcunun "şimdi ve burada" (mindfulness) kalmasını kolaylaştırır.
- Takım kimliği oluşturur: Ortak bir ritüelin parçası haline geldiğinde, sporculara yalnız olmadıklarını ve stresin normal olduğunu hatırlatır.
***Bu tür objeler gerçekten maç içinde işe yarar mı?
Evet, kesinlikle işe yarar; ancak etkisi objenin kendisinden değil, sporcuların ona yüklediği anlamdan ve süreçten gelir. Bu tür nesneler birer totem ya da şans objesi olmanın ötesinde, zihinsel birer hatırlatıcıdır.
Müsabaka anında sporcuların bilişsel yükü çok yüksektir. Yastık gibi somut bir objenin varlığı:
- Sporcunun kendi duygusunu fark etmesini (öz-farkındalık) sağlar.
- "Bu duyguyla baş edebilirim" inancını pekiştirir.
- Dikkati performans anına tekrar odaklamak için bir "dur-yeniden başlat" butonu işlevi görür.
***Başka nasıl şeyler kullanılabilir?
Duygu regülasyonu için benzer fonksiyonları görecek farklı araçlar ve teknikler mevcuttur. Takım veya bireysel sporlarda şu yöntemler sıklıkla tercih edilir:
- Nefes Çapaları: Belirli bir ritimde nefes almak, sporcunun kalp atış hızını düşürerek parasempatik sinir sistemini devreye sokar.
- İmajinasyon ve Görselleştirme: Saha kenarındaki oyuncuların, stresli anlarda zihinlerinde güvenli veya güçlü bir alanı canlandırması.
- Tetikleyici Kelimeler: "Sakin ol", "Odaklan", "Buradayım" gibi kısa, öz ve komut verici kelimeler kullanmak.
Duygu regülasyonu için sporcularımıza tavsiye ettiğimiz uygulamalardır ancak bu tür uygulama ya da yastık, uğurlu bileklik gibi araçların sistemli ve etkili kullanımı için bazı kritik noktalar bulunmaktadır:
- Bağımlılığa dönüşmemesi: Sporcuların performansı sadece o objeye bağlanmamalıdır. Nesne sadece bir destek aracıdır, asıl güç sporcunun kendi zihinsel becerisidir.
- Sistematik olması: Totemlerin veya regülasyon araçlarının rastgele değil, önceden belirlenmiş bir rutin (stres yönetimi protokolü) dahilinde kullanılması gerekir.
- Kabul ve Kararlılık Terapisi: Duyguları bastırmak yerine onları kabul edip sağlıklı bir şekilde dışa vurmak (yastığa bağırmak gibi) çok doğrudur, ancak bu yöntemin antrenmanlarda da denenmesi ve içselleştirilmesi gerekir.
Vakıfbank örneğinde olduğu gibi, bu tarz araçların kolektif bir inanç ve takım uyumu ile birleştiğinde başarıyı getirdiği aşikardır.
SPOR’DA STRESİ AZALTMAK İÇİN KULLANILAN BAŞKA OBJELER VAR MI?
-
"Sakinlik Havluları": NBA'de basketbolcular, oyundan çıkıp kenara geldiklerinde genellikle başlarına havlu atarlar. Bu sadece ter silmek için değil, aynı zamanda dış dünya ile bağlantıyı kesmek, gürültüyü azaltmak ve kendi içine dönerek sakinleşmek için kullanılan psikolojik bir kalkandır.
- "Enerji Taşları": Bazı Yeni Zelanda (All Blacks gibi) rugby takımlarında veya yerel takımlarda, oyuncuların cebinde veya soyunma odasında taşıdığı, aidiyeti ve toprağa bağlılığı temsil eden küçük taşlar (Pounamu gibi) bulunur. Bu nesneler, oyuncuya stres anında odaklanması gereken köklerini hatırlatır.
- "Sıkma Topları" ve "İp Oyuncakları": Tenis, bireysel bir spor olduğu için stres yönetimi çok kritiktir. Bazı oyuncular set aralarında ellerindeki stresi boşaltmak için küçük lastik toplar veya raket tellerini düzeltme bahanesiyle parmaklarıyla oynadıkları ritüeller kullanır.
- Maskot ve Şans Objeleri: Birçok Amerikan futbolu (NFL) veya beyzbol takımında, yedek kulübesinde tutulan ve oyuncuların stresli anlarda dokunduğu "şans getirdiğine" inanılan kasklar, eski beyzbol sopaları veya özel pelüş oyuncaklar sıkça görülür.
TENİSTE ZEYNEP SÖNMEZİN NOT DEFTERİ
Son günlerde Milli raket Zeynep Sönmez’in de maç aralarında okuduğu kitap ve notlarını aldığı defterine göz atması en çok konuşulan konulardan biriydi. Aldığı notları okuyarak stresini yönettiğini hatırlamadıklarını hatırladığını sakinleştiğini açıklamıştı.
Sporun yetenek, çok çalışmak ve taktik üstünlükle birlikte stres yönetimi olduğunu bir kez daha gözler önüne sermiş olduk.